‘Een moeilijke jeugd is een stressfactor voor het leven’

In haar oratie op 8 juni vraagt hoogleraar Stress-gerelateerde psychopathologie Bernet Elzinga meer aandacht voor de effecten van een moeilijke jeugd op het ontstaan van stoornissen. Freud had een punt, al werkte hij het niet goed uit.

U stelt dat de huidige psychologische behandelingen voorbij gaan aan het effect van vroege levensgebeurtenissen. Waarom is dat bezwaarlijk?

Burnout

‘De cognitieve gedragstherapie die nu meestal wordt ingezet om klachten te behandelen, is gericht op het hier en nu. Psychologen proberen de mechanismen te veranderen die klachten in stand houden, en zijn minder bezig om de ontstaansgeschiedenis ervan in kaart te brengen. Maar de manier waarop volwassenen naar zichzelf en anderen kijken, wordt sterk gekleurd door de ervaringen uit de eerste levensjaren. Daar is veel onderzoeksliteratuur over – denk bijvoorbeeld aan de negatieve effecten van onveilige gehechtheid – maar die wetenschap speelt geen rol in deze behandeling.’

Om welke levensgebeurtenissen gaat het dan?

‘Om fysieke en seksuele mishandeling, maar ook om emotionele verwaarlozing. Dan gaat het om ouders die onvoldoende aandacht hebben voor hun kind, en het stelselmatig emotioneel aan zijn lot overlaten. Het is voor een kind belangrijk dat het zich gezien en begrepen voelt, met name ook als het verdrietig is, gepest wordt, of iets ingrijpends als een aanranding meemaakt. Wanneer ouders daar niet goed op reageren, kan iemand van dit gebrek aan steun later meer last hebben dan van zo’n gebeurtenis zelf.’

Moeten psychologen nu à la Freud mensen weer op de divan leggen?

Prof.dr. Bernet Elzinga: ‘Het is voor een kind belangrijk dat het zich gezien en begrepen voelt.’

‘Freud had goed gezien dat vroege jeugdervaringen doorwerken in het latere leven, maar zijn ideeën over castratie-angst en penisnijd moeten we zeker niet oprakelen. We weten nu dat ingrijpende levensgebeurtenissen ervoor kunnen zorgen dat iemands stress-systeem verkeerd kan worden afgesteld, en daar kun je je leven lang last van hebben. Met behulp van fMRI kunnen we dat ook in de hersenen zien: de emotiekernen van deze mensen zijn hypergevoelig, en hun prefrontale cortex – die betrokken is bij besluitvorming en het onderdrukken van impulsen – functioneert slechter dan die van niet-mishandelde mensen. Dit kan deels verklaren waarom mensen depressie- en angstklachten ontwikkelen.’

Niet iedereen die een rotjeugd heeft gehad, ontwikkelt psychische klachten.

‘Daarom is het belangrijk om ook factoren op te sporen die de veerkracht van mensen bepalen. Uit gegevens van NESDA (de grootschalige Nederlandse Studie naar Depressie en Angst) blijkt dat eenvijfde van de deelnemers ooit is mishandeld als kind, maar geen psychische klachten heeft. Het zou mooi zijn als we ook die beschermende factoren in kaart kunnen brengen.' ‘Op den duur moeten we ervoor zorgen dat mensen geen standaard behandelprotocol meer krijgen, zoals nu gebeurt, maar een behandeling op maat waarbij rekening wordt gehouden met de voorgeschiedenis en het hypergevoelige stress-systeem. Hopelijk kunnen we op deze manier mensen beter behandelen, want ongeveer de helft van de mensen met depressie- en angstklachten wordt met de huidige behandeling niet beter.’

(4 juni 2012 / Malou van Hintum)

Webredactie Psychologie

Laatst Gewijzigd: 11-06-2012